राष्ट्रिय झन्डा कुनै साधारण कपडाको टुक्रा होइन। यो कुनै एउटा शासनकालको चिन्ह होइन, कुनै एउटा दलको सम्पत्ति होइन, र कुनै एउटा नेताको भाषण सजाउने सामग्री पनि होइन। राष्ट्रिय झन्डा भनेको देशको आत्मा हो, इतिहासको साक्षी हो, र भविष्यप्रतिको सामूहिक प्रतिबद्धता हो। झन्डाभित्र राष्ट्रको निरन्तरता सुरक्षित हुन्छ, पुस्तौँको बलिदान बोल्छ, र नागरिकको आत्मसम्मान प्रतिबिम्बित हुन्छ। त्यसैले संसारका सभ्य समाजहरूले झन्डालाई कानुनी मात्र होइन, नैतिक र भावनात्मक रूपमा पनि सर्वोच्च सम्मान दिन्छन्। तर आज नेपालमा यही झन्डा आफ्नै देशभित्र अपमानित भइरहेको छ—र त्यो पनि दिनदहाडै, खुलेआम, निर्वाचनका भीडमा, राजनीतिक नाराको आडमा, र सामाजिक सञ्जालको उन्मादमा।
नेपालको झन्डा संसारमै अद्वितीय छ। दुई त्रिकोण, सूर्य–चन्द्र, रातो र नीलो रंग—यी सबै केवल चित्र होइनन्, यी इतिहासका भाषा हुन्। दुई त्रिकोणले हिमाल र पहाड मात्र होइन, नेपाली समाजको कठोरता, धैर्य र स्थायित्व जनाउँछन्। सूर्य र चन्द्रले हाम्रो अस्तित्व समयभन्दा ठूलो छ भन्ने संकेत गर्छन्। रातो रंग सहिदहरूको रगतको सम्झना हो, नीलो किनार शान्ति र सहिष्णुताको प्रतीक हो। यही झन्डा बोकेर पुर्खाहरूले युद्ध लडे, आन्दोलन गरे, जेल सहे, र देशलाई जोगाए। यही झन्डा अगाडि राखेर जनआन्दोलनहरू सफल भए। तर आज यही झन्डा राजनीतिक पोस्टरले ढाकिन्छ, सडकमा कुल्चिन्छ, र चुनावी फोहोरसँगै कुहिन्छ। यो दृश्य केवल अपमान होइन, गहिरो राष्ट्रिय विडम्बना हो।
निर्वाचन लोकतन्त्रको उत्सव हो भनिन्छ। तर नेपालको निर्वाचन क्रमशः राष्ट्रिय मूल्यहरूको उत्सव होइन, तिनको क्षयको प्रदर्शनी बन्न थालेको छ। चुनाव लागेपछि देशभरि झन्डाको बाढी आउँछ, तर ती झन्डा राष्ट्रिय होइनन्, दलका हुन्छन्। राष्ट्रिय झन्डा प्रयोग गरिन्छ भने पनि दलको प्रचार सामग्रीसँग मिसाएर, तल झुन्ड्याएर, सडकछेउमा फालेर। चुनाव सकिएपछि ती झन्डा कसैले उठाउँदैन। सम्मानपूर्वक व्यवस्थापन गर्ने संस्कार हामीसँग छैन। लोकतन्त्रको नाममा मूल्यहरू फालिने यो प्रवृत्ति खतरनाक संकेत हो।
राजनीतिक दल र नेताहरू राष्ट्रियताको भाषण गर्न कहिल्यै थाक्दैनन्। उनीहरू झन्डा चुम्छन्, राष्ट्रिय गीत गाएर भावुक देखिन्छन्, राष्ट्रको गौरवको कथा सुनाउँछन्। तर व्यवहारमा उनीहरू नै झन्डाको अपमान गर्छन्। झन्डा उनीहरूका लागि फोटो खिच्ने सामग्री हो, भाषण सजाउने प्रतीक हो, आत्माको प्रतिबद्धता होइन। चुनावी मञ्चमा झन्डा चुम्ने हातले नै चुनावपछि झन्डालाई फोहोरमा फ्याँक्छ। यही दोहोरो चरित्रले नागरिकमा भ्रम सिर्जना गर्छ र राष्ट्रिय प्रतीकको अर्थलाई कमजोर बनाउँछ।
वर्तमान राजनीतिक अवस्था झन्डाको अपमानसँग प्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको छ। आजको राजनीति नारामा राष्ट्रवादी छ, व्यवहारमा अवसरवादी। राष्ट्रियता भाषणमा छ, नीतिमा छैन। झन्डा हातमा छ, मनमा छैन। हरेक दलले आफूलाई मात्र राष्ट्रप्रेमी ठान्छ, अरूलाई देशद्रोही। यही सोचले झन्डा पनि विभाजनको औजार बन्दैछ। एकताको प्रतीक झन्डा आज द्वन्द्व र घृणाको माध्यम बन्न थालेको छ।
सामाजिक सञ्जालको विस्फोटसँगै झन्डाको अपमान नयाँ रूपले फैलिएको छ। टिकटक, फेसबुक, युट्युबमा झन्डा मनोरञ्जनको सामग्री बनेको छ। कसैले झन्डा ओढेर नाच्छ, कसैले झन्डामाथि उभिएर भिडियो बनाउँछ, कसैले झन्डालाई गाली र निन्दासँग जोड्छ। भाइरल हुने होडमा राष्ट्रिय प्रतीकको मर्यादा हराइरहेको छ। राज्य मौन छ, समाज उदासीन छ। यसरी अपमान सामान्य हुँदै गइरहेको छ।
कानुनमा राष्ट्रिय झन्डाको अपमान दण्डनीय अपराध हो। तर व्यवहारमा यो कानुन मृतप्रायः छ। निर्वाचनका बेला झन्डाको दुरुपयोग खुलेआम हुन्छ, तर निर्वाचन आयोग मौन बस्छ। सुरक्षा निकाय राजनीतिक दबाबमा देखिन्छन्। जब राज्य संयन्त्र नै मौन हुन्छ, तब अपमानलाई मौन स्वीकृति मिल्छ। कानुन लागू नहुँदा नैतिकता पनि कमजोर हुन्छ।
शिक्षा प्रणालीले पनि झन्डाको सम्मान सिकाउन असफल भएको छ। विद्यालयमा झन्डाको इतिहास पढाइन्छ, तर व्यवहारिक संस्कार सिकाइँदैन। विद्यार्थीले झन्डा किन सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर किताबमा मात्र पाउँछन्, जीवनमा होइन। राष्ट्रिय दिवसहरू औपचारिक कार्यक्रममा सीमित छन्। यसरी शिक्षा नै खोक्रो हुँदा नागरिक चेतना कमजोर हुनु स्वाभाविक हुन्छ।
नागरिक समाज र बौद्धिक वर्गको मौनता झन्डाको अपमानको अर्को गम्भीर कारण हो। लेख लेखिन्छ, बहस हुन्छ, तर संगठित प्रतिरोध हुँदैन। केही समय सामाजिक सञ्जालमा आवाज उठ्छ, तर चाँडै हराउँछ। हामी मौन बस्छौँ, र यही मौनता अपमानलाई सामान्य बनाउँछ। जब समाज चुप लाग्छ, तब अपमान संस्कृति बन्छ।
झन्डा कमजोर हुनु भनेको राष्ट्र कमजोर हुनु हो। झन्डाप्रतिको सम्मान घट्नु भनेको राष्ट्रिय पहिचान कमजोर हुनु हो। आज युवापुस्ता झन्डालाई भावनाभन्दा फेसनका रूपमा हेर्न थालेको छ। यो गम्भीर चिन्ताको विषय हो, किनभने भोलि यही पुस्ताले देशको नेतृत्व गर्नेछ। यदि झन्डाप्रति सम्मान छैन भने संविधान, कानुन र लोकतन्त्रप्रति सम्मान कसरी रहला?
निर्वाचन केवल प्रतिनिधि चयनको प्रक्रिया होइन, राष्ट्रिय मूल्यको परीक्षा पनि हो। चुनावका बेला नेताहरूले झन्डाको सम्मान गरे कि अपमान, त्यसले उनीहरूको नैतिकता देखाउँछ। दुर्भाग्य, हाम्रो निर्वाचन प्रणालीले झन्डाको अपमानलाई गम्भीर अपराध ठान्दैन। यसैले हरेक निर्वाचनसँगै राष्ट्रिय मूल्यहरू झन् कमजोर हुँदै जान्छन्।
झन्डाको अपमान केवल दृश्य होइन, यो चेतनाको संकट हो। जब राष्ट्रका प्रतीकहरू हलुका बन्छन्, तब राष्ट्र स्वयं कमजोर बन्छ। झन्डाको सम्मान हराउनु भनेको आत्मसम्मान हराउनु हो। आत्मसम्मान हराएपछि न त लोकतन्त्र बलियो हुन्छ, न त स्वतन्त्रता सुरक्षित रहन्छ।
समाधान सजिलो छैन, तर सम्भव छ। पहिलो, निर्वाचन आचारसंहिता कडा बनाउनैपर्छ। राष्ट्रिय झन्डाको प्रयोग स्पष्ट नियमसहित हुनुपर्छ। उल्लङ्घनमा तत्काल कारबाही अनिवार्य हुनुपर्छ। दोस्रो, शिक्षा प्रणालीमा झन्डाको सम्मान व्यवहारिक रूपमा सिकाउनुपर्छ। तेस्रो, नागरिक