वैदिक दर्शन ‘समाधि’ अर्थात ‘आत्मज्ञान’को मार्ग

वैदिक दर्शन (माण्डूक्य उपनिषद् र अद्वैत वेदान्तमा ) मा उल्लेख भएअनुसार विशेष गरी मानवीय चेतनाका चार अवस्थाहरूको वर्णन गरिएको छ । तीमध्ये विश्व, तैजस र प्राज्ञ पहिलो तीन अवस्थाहरू हुन्, जसले हाम्रो दैनिक जीवनका अनुभवहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन् ।

१. विश्व (Vishwa) – जाग्रत अवस्था (Waking State)

‘विश्व’ भनेको चेतनाको त्यो अवस्था हो जसमा हामी बाह्य संसारसँग जोडिएका हुन्छौं। यसलाई जाग्रत अवस्था भनिन्छ।

• अनुभव: यस अवस्थामा जीवले आफ्ना पाँच ज्ञानेन्द्रीय (आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला) मार्फत बाह्य जगतका स्थूल वस्तुहरूको अनुभव गर्दछ।
• केन्द्र: यसको केन्द्र ‘आँखा’ वा दक्षिण नेत्र मानिन्छ, जहाँबाट हामी बाह्य संसारलाई हेर्छौं।
• शरीर: यसले स्थूल शरीर (Physical Body) सँग सम्बन्ध राख्दछ।
• ओङ्कारको सम्बन्ध: ओङ्कार (AUM) को पहिलो अक्षर ‘अ’ (A) ले विश्व अवस्थालाई जनाउँछ।
• विशेषता: यस अवस्थामा ज्ञाता (जान्ने व्यक्ति) र ज्ञेय (जानिने वस्तु) बीच स्पष्ट भिन्नता हुन्छ। हामी आफूलाई शरीर मान्छौँ र बाह्य जगतलाई सत्य ठान्छौँ।

२. तैजस (Taijasa) – स्वप्न अवस्था (Dreaming State)

जब हामी सुत्छौँ र सपना देख्छौँ, त्यो अवस्थालाई ‘तैजस’ भनिन्छ। यसलाई स्वप्न अवस्था पनि भनिन्छ।

• अनुभव: यस अवस्थामा बाह्य इन्द्रीयहरू निष्क्रिय हुन्छन्, तर मन सक्रिय रहन्छ। जाग्रत अवस्थामा सँगालेका संस्कार र विचारहरूका आधारमा मनले एउटा आफ्नै ‘सूक्ष्म संसार’ सिर्जना गर्छ।
• केन्द्र: यसको निवास स्थान ‘मन’ वा कण्ठ प्रदेश मानिन्छ।
• शरीर: यसले सूक्ष्म शरीर (Subtle Body/Astral Body) सँग सम्बन्ध राख्दछ।
• ओङ्कारको सम्बन्ध: ओङ्कारको दोस्रो अक्षर ‘उ’ (U) ले तैजस अवस्थालाई जनाउँछ।
• विशेषता: ‘तेज’ बाट ‘तैजस’ बनेको हो। यस अवस्थामा आत्मा स्वयंले आफ्नो प्रकाश (कल्पना) बाट संसार देख्ने हुनाले यसलाई तैजस भनिएको हो। यहाँ बाह्य वस्तु हुँदैनन्, केवल मानसिक तरंगहरू हुन्छन्।

३. प्राज्ञ (Prajna) – सुषुप्ति अवस्था (Deep Sleep State)

जब हामी यस्तो गहिरो निद्रामा हुन्छौँ जहाँ न कुनै सपना देखिन्छ, न त बाह्य संसारको ज्ञान हुन्छ, त्यसलाई ‘प्राज्ञ’ भनिन्छ। यसलाई सुषुप्ति अवस्था भनिन्छ।

• अनुभव: यस अवस्थामा न कुनै इच्छा हुन्छ, न त कुनै मानसिक हलचल। यहाँ चेतना एकीभूत हुन्छ। सुतेर उठेपछि “मलाई यति आनन्द आयो कि मैले केही पनि थाहा पाइनँ” भन्ने जुन अनुभव हुन्छ, त्यो प्राज्ञ अवस्थाकै कारण हो।
• केन्द्र: यसको केन्द्र ‘हृदय’ मानिन्छ।
• शरीर: यसले कारण शरीर (Causal Body) सँग सम्बन्ध राख्दछ।
• ओङ्कारको सम्बन्ध: ओङ्कारको तेस्रो अक्षर ‘म’ (M) ले प्राज्ञ अवस्थालाई जनाउँछ।
• विशेषता: यसलाई ‘आनन्दमय’ अवस्था भनिन्छ किनभने यहाँ द्वैत (भेदभाव) मेटिएको हुन्छ। यद्यपि, यहाँ अज्ञानताको पर्दा अझै बाँकी रहन्छ, त्यसैले हामीले आफ्नो वास्तविक स्वरूप (ब्रह्म) लाई पूर्ण रूपमा चिन्न सक्दैनौँ।

सारांश तालिका:

वैदिक दर्शन अनुसार, यी तीनवटै अवस्थाहरू परिवर्तनशील र अस्थायी हुन्। यी तीनै अवस्थालाई देख्ने वा साक्षी बस्ने जुन चौथो अवस्था छ, त्यसलाई ‘तुरीय’ (Turiya) भनिन्छ। तुरीय नै वास्तविक ‘आत्मा’ वा ‘ब्रह्म’ हो, जो शुद्ध चैतन्य स्वरूप छ।

मन के हो ? (परिभाषा)

शास्त्रअनुसार मनलाई ‘सङ्कल्प-विकल्पात्मक’ भनिएको छ। अर्थात्, कुनै काम गर्ने निर्णय गर्नु (सङ्कल्प) र “गरूँ कि नगरूँ” भनी दुविधामा पर्नु (विकल्प) मनको मुख्य स्वभाव हो।

• यो एक अन्तःकरण (Internal Instrument) हो, जसले बाह्य ज्ञानेन्द्रीयहरू र आत्माबीच पुलको काम गर्छ।
• बृहदारण्यक उपनिषद्मा उल्लेख भएअनुसार :– “काम, सङ्कल्प, विचिकित्सा (सन्देह), श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति (धैर्य), अधृति, ह्री (लाज), धी (बुद्धि), र भी (डर)— यी सबै मन नै हुन्।”

मनको स्रोत (Source)

मनको भौतिक स्रोत ‘अन्न’ हो। छान्दोग्य उपनिषद् (६.५.१) मा ऋषि उद्दालकले भन्नुभएको छ:

“अन्नमयं हि सौम्य मनः” (हे सौम्य! मन अन्नमय हुन्छ)।

• हामीले ग्रहण गरेको अन्न तीन भागमा बाँडिन्छ:

– स्थूल भाग: मल बनेर बाहिर निस्कन्छ।

– मध्य भाग: मासु (मज्जा) बन्छ।

– सूक्ष्म भाग: यही सूक्ष्म अंशबाट मनको निर्माण र पोषण हुन्छ।

• त्यसैले भनिन्छ— “जस्तो अन्न, त्यस्तै मन”। शुद्ध अन्नले मनमा सत्वगुण बढाउँछ।

मनको आधार (Base/Foundation)

मनको परम आधार ‘आत्मा’ वा ‘शुद्ध चेतना’ हो।

• जडता र चेतना: मन आफैँमा जड (Inert) हुन्छ किनभने यो प्रकृति (अन्न) बाट बनेको हो। तर, यसले आत्माको प्रकाश (चेतना) लाई प्रतिबिम्बित गर्ने भएकाले यो चेतनशील जस्तो देखिन्छ।
• आश्रय: जसरी ऐनाले सूर्यको प्रकाश लिएर चमक दिन्छ, त्यसैगरी मनले आत्माको आधारमा रहेर विचार र अनुभवहरू उत्पन्न गर्छ। आत्मा बिना मनको कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन।

सङ्क्षेपमा: अन्न मनको निर्माणक तत्व (Source) हो भने आत्मा मनको सत्ता र प्रकाशको आधार (Foundation) हो।

प्राण के हो ? (परिभाषा)

वैदिक दर्शनमा उल्लेख भएअनुसार प्राणलाई केवल शरीरको श्वास मात्र नभई यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई जीवित र गतिशिल राख्ने सर्वोच्च शक्ति मानिएको छ। ऋग्वेदमा प्राणलाई ‘आत्मा’ को ऊर्जाका रूपमा वर्णन गरिएको छ जसले जड र चेतन सबैलाई धारण गर्छ। प्रश्न उपनिषद् (३.३) का अनुसार ‘आत्मन एष प्राणो जायते’ अर्थात् यो प्राण आत्माबाट उत्पन्न हुन्छ। जसरी मानिसको छाया मानिसकै साथमा रहन्छ, त्यसैगरी प्राण पनि आत्माकै आश्रयमा रहेको हुन्छ ।

जलको त्रि-विभाजन (Transformation of Water)

वैदिक दर्शन (विशेषगरी उपनिषद्) अनुसार हामीले ग्रहण गर्ने कुनै पनि पदार्थ तीन भागमा विभाजित हुन्छ: स्थूल, मध्य र सूक्ष्म। जलको हकमा यसको प्रक्रिया यस प्रकार छ:

१. स्थूल भाग (Gross Part): जलको सबैभन्दा बाक्लो वा ठोस रूप शरीरले पचाउन नसक्ने विकारका रूपमा बाहिर निकाल्छ। यो भाग मूत्र (पिशाव) बन्दछ।
२. मध्य भाग (Middle Part): जलको मध्यम तत्व शरीरभित्र अवशोषित हुन्छ र यसले शरीरको तरल धातु अर्थात् रगत (Lohitam/Blood) निर्माण गर्छ।
३. सूक्ष्म/तैजस भाग (Subtle/Taijasa Part): जलको सबैभन्दा सूक्ष्म, ऊर्जावान् र शक्तिशाली अंश नै ‘प्राण’ को रूपमा रूपान्तरित हुन्छ। “आपोमयः प्राणः” (प्राण जलमय हुन्छ) उपनिषद् ।

प्राणका विभिन्न अवस्थाहरू (The States/Types of Prana)

प्राण एउटै भए पनि शरीरमा गर्ने कार्य र स्थानका आधारमा यसलाई मुख्य पाँच प्रकार (पञ्चप्राण) र पाँच उप-प्राणमा विभाजन गरिएको छ:

क) मुख्य पाँच प्राण (Pancha Prana):

१. प्राण (Prana): यसको स्थान हृदय र श्वास नली हो। यसले श्वास फेर्ने र भित्र तान्ने काम गर्छ।
२. अपान (Apana): यसको स्थान शरीरको तल्लो भाग (मूलाधार) हो। यसले मल, मूत्र, पसिना र प्रजनन सम्बन्धी निष्कासन कार्य गर्दछ।
३. समान (Samana): यसको स्थान नाभि (पेट) हो। यसले पाचन प्रणालीलाई सन्तुलित गर्छ र अन्नबाट रस निकाल्छ।
४. उदान (Udana): यसको स्थान कण्ठ (घाँटी) हो। यसले स्वर, बोल्ने शक्ति र शरीरलाई सीधा राख्ने कार्य गर्छ। मृत्युको समयमा जीवात्मालाई शरीरबाट बाहिर लैजाने काम पनि यसैले गर्छ।
५. व्यान (Vyana): यो सम्पूर्ण शरीरमा व्याप्त हुन्छ। यसले रक्तसञ्चार, स्नायु प्रणाली र शरीरको गति (हिँडडुल) लाई नियन्त्रण गर्छ।

ख) पाँच उप-प्राण (Five Upa-Pranas):

• नाग: डकार आउनु वा बाडुल्की लाग्नु।
• कूर्म: आँखा झिम्काउनु।
• कृकल: भोक, तिर्खा लाग्नु र हाच्छ्युँ आउनु।
• देवदत्त: हाइ आउनु वा निद्रा लाग्नु।
• धनञ्जय: शरीरको पोषण गर्ने र मृत्युपछि पनि केही समयसम्म शरीरमा रहनु (जसले शरीर सुन्निने प्रक्रिया गराउँछ)।

यसको दार्शनिक र वैज्ञानिक स्पष्टता:

• प्राण र जलको सम्बन्ध: जसरी अन्न खाँदा त्यसको सूक्ष्म अंशले ‘मन’ बनाउँछ, त्यसैगरी पानी पिउँदा त्यसको सूक्ष्म शक्तिले ‘प्राण’ लाई पोषण दिन्छ। यदि कसैले धेरै दिनसम्म पानी पिएन भने उसको प्राण शक्ति क्षीण हुँदै जान्छ।
• अन्न, जल र तेजको सन्तुलन: छान्दोग्य उपनिषद्ले केवल जलको मात्र होइन, अन्न र तेज (Heat/Fire) को पनि यसै गरी व्याख्या गरेको छ:
  • अन्न (Food): यसको सूक्ष्म भागबाट मन बन्छ।
  • जल (Water): यसको सूक्ष्म भागबाट प्राण बन्छ।
  • तेज (Fire/Heat): यसको सूक्ष्म भागबाट वाक् (वाणी/बोल्ने शक्ति) बन्छ।

हाम्रो शरीरका सूक्ष्म अवयवहरू (मन, प्राण, वाणी) हामीले ग्रहण गर्ने स्थूल पदार्थकै अत्यन्तै सूक्ष्म ऊर्जा (Essence) बाट निर्माण हुन्छन्। जलको सबैभन्दा शुद्ध र ऊर्जावान् अंशले नै शरीरमा प्राण वायुको सञ्चार र जीवन शक्तिलाई कायम राख्छ।

मन र प्राणबीचको सम्बन्ध (Relationship between Mind and Prana)

योगदर्शन र हठयोगमा भनिएको छ: “चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत्।” अर्थात् जब प्राण (श्वास) चल्छ, तब मन पनि चल्छ; जब प्राण स्थिर हुन्छ, तब मन पनि स्थिर हुन्छ।

• अविभाज्य सम्बन्ध: मन ‘सारथि’ हो भने प्राण ‘ऊर्जा’ हो। मनलाई विचार गर्ने शक्ति प्राणबाटै प्राप्त हुन्छ।
• नियन्त्रणको माध्यम: मनलाई सिधै नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ, तर प्राण (श्वासप्रश्वास) लाई नियन्त्रण गरेर मनलाई शान्त पार्न सकिन्छ। त्यसैले ‘प्राणायाम’ को माध्यमबाट मनलाई एकाग्र बनाइन्छ । मन एउटा चरा जस्तै हो र प्राण त्यो चरा बाँधिएको डोरी जस्तै हो। डोरी (प्राण) लाई जता तानिन्छ, चरा (मन) त्यतै जान्छ।
• एकै स्रोत: दुवैको उत्पत्ति सूक्ष्म प्रकृतिबाट भएको हो। प्राण क्रियाशक्ति हो भने मन ज्ञानशक्ति (संकल्प-विकल्प) हो।

अन्त्यमा :

मन र प्राण एकअर्काका पूरक हुन्। मनलाई विचारको शक्ति र प्राणलाई जीवनको शक्ति मानिन्छ। मनको शुद्धिका लागि अन्नको शुद्धि आवश्यक छ भने मनको स्थिरताका लागि प्राणको (प्राणायामको) अभ्यास अनिवार्य मानिन्छ। वैदिक मार्गमा यी दुवैलाई सन्तुलनमा राखेर नै ‘समाधि’ वा ‘आत्मज्ञान’ प्राप्त गर्न सकिन्छ।